كرنفال المدينة؛ تأملات في فلسفة اللعب والفرح ..

الكاتب / بروفيسور قاسم المحبشي …

يوم السبت 14 فبراير 2026 سنحت لي، للمرة الثانية، فرصة مشاهدة كرنفال المدينة. ذهبت سيرًا على الأقدام مع صديقي العزيز، مهندس الذكاء الاصطناعي محمد حلوبي دون أن أتوقع أن ما سأشهده لن يكون مجرد عرض احتفالي عابر، بل تجربة ثقافية كثيفة تفتح أسئلة أعمق حول معنى الاحتفال ووظيفة الفرح وحدود العلاقة بين المجتمع والحرية. منذ اللحظة الأولى كان الصوت يسبق المشهد؛ إيقاعات الطبول وموجات الموسيقى الصاخبة تصل إلى منتجعنا قبل وصولنا إلى مركز المدينة، بينما كانت مواكب السيارات والعربات المفتوحة القادمة من أولدنزال تحمل حشودًا مقنّعة بقبعات وأزياء بهلوانية، وتتدفق الجموع البشرية زرافاتٍ زرافات عبر الغابة نحو فضاء الاحتفال. عندها أدركت أن بعض الكلمات لا تُفهم داخل اللغة وحدها، بل داخل التجربة الحية؛ فالمعنى لا يولد في القاموس بل في الاجتماع الإنساني وحين بلغنا مركز المدينة بدا المكان وكأنه خرج مؤقتًا من الزمن اليومي ودخل زمنًا آخر. الطرقات أُغلقت، والفضاء العام أعيد تشكيله، والمدينة الصغيرة تحولت إلى مسرح جماعي مفتوح. لم يعد الفرد متفرجًا فقط، بل عنصرًا داخل مشهد اجتماعي شامل. ولعل العبارة التي قيلت لي — «هذا الكرسي حقّ الشعب» — لخصت روح الحدث كله؛ إذ لم يكن الاحتفال عرضًا يُشاهد، بل ممارسة رمزية للمساواة داخل المجال العمومي، حيث يقف الجميع على المسافة ذاتها من الفرح.

وأنا اشاهد موكب الاحتفال البهيج تداعى إلى ذاكرتي مفهوم «الكرنفالية» كما صاغه المفكر الروسي ميخائيل باختين، الذي رأى في الكرنفال ظاهرة ثقافية تتجاوز الاحتفال إلى ما يشبه التعليق المؤقت للنظام الاجتماعي. ففي زمن الكرنفال تتلاشى الحدود بين الرسمي والشعبي، وبين الجدية والهزل، وبين السلطة والجمهور، ويصبح الضحك قوة معرفية تكسر أحادية الخطاب الرسمي. الكرنفال هنا ليس فوضى بل شكل آخر من النظام، نظام يسمح للمجتمع بأن يرى نفسه خارج قيوده المعتادة، وأن يمارس نقدًا ذاتيًا دون خطاب سياسي مباشر. ولهذا لم تكن الأقنعة مجرد زينة احتفالية، بل أدوات رمزية لتحرير الهوية؛ فالقناع لا يخفي الإنسان بقدر ما يمنحه فرصة أن يكون شخصًا آخر، أو أن يختبر إمكانات وجوده خارج أدواره الاجتماعية الصارمة.

فالإنسان، في جوهره، كائن متعدد الأدوار. إنه يؤدي في حياته اليومية أدوار الابن/ الأبنة والتلميذ/ التلميذة، والطالب والزوج/ الزوجة والمواطن والمعلم والموظف والمثقف، ولكل دور قواعده ومعاييره. غير أن الكرنفال يمنح لحظة نادرة تُعلّق فيها هذه الأدوار مؤقتًا، فيتحرر الفرد من ثقل التراتبية الاجتماعية، ويصبح الضحك — كما يقول باختين — عالمًا مضادًا للعالم الرسمي، يحتفي بالجماعة ويعيد توزيع الرموز والسلطات بطريقة ساخرة لكنها عميقة الدلالة.

لا ريب أن فهم الكرنفال يظل ناقصًا دون فهم أعمق لفلسفة اللعب ذاتها. فقد رأى الفيلسوف الهولندي يوهان هويزينغا أن الحضارة الإنسانية لم تنشأ من العمل وحده، بل من اللعب أيضًا؛ فالقانون والفن والشعائر وحتى السياسة تحمل في أصلها بنية لعبية قائمة على الرمزية والتمثيل. اللعب ليس نقيض الجدية، بل أحد شروطها الخفية، لأنه يمنح الإنسان مساحة يخرج فيها مؤقتًا من ضغط الضرورة الاقتصادية والاجتماعية ليستعيد توازنه النفسي والجماعي. وتشير دراسات علم السلوك الحيواني وعلم الأعصاب الوجداني إلى أن اللعب وظيفة بيولوجية أساسية لدى الثدييات، لأنه يسمح بتعلم العلاقات الاجتماعية وبناء الثقة وتجريب المخاطر داخل فضاء آمن، وهو ما يجعل الفرح نفسه حاجة وجودية لا ترفًا ثقافيًا.

من هنا يمكن فهم الضحك بوصفه قوة اجتماعية ناعمة. ففي الأزمنة الوسيطة الأوروبية، كما يبين باختين، كان الضحك يبني «عالمًا مضادًا للعالم الرسمي»، حيث تسمح المحاكاة الساخرة للمجتمع بأن ينتقد السلطة دون صدام مباشر معها. إنه نقد عبر المرح لا عبر المواجهة، توازن دقيق بين النظام والتحرر. ولعل هذا ما يلتقي مع رؤية نيتشه الذي رأى أن الحياة الإنسانية تحتاج دائمًا إلى عنصر احتفالي ديونيسي يوازن النزعة العقلانية الصارمة؛ فالحضارة التي تفقد قدرتها على الاحتفال تفقد تدريجيًا قدرتها على الاستمرار.

ما أثار دهشتي في ذلك الكرنفال لم يكن البهجة وحدها، بل طبيعته المدنية. فالمواكب لم تمثل انقسامات قبلية أو طائفية، بل قطاعات العمل والإنتاج والمعرفة: عمالًا ومزارعين ومعلمين وأطباء وطلابًا ورياضيين. كانت المدينة تعرض نفسها لنفسها، كأن المجتمع يحتفل بقدرته على التنظيم والعمل المشترك. وهنا يظهر الاحتفال بوصفه مؤشرًا حضاريًا؛ فالمجتمعات المستقرة مؤسسيًا تستطيع أن تحتفل لأنها تمتلك قدرًا من السيطرة على زمنها التاريخي، فيتحول الاحتفال إلى اعتراف جماعي بالإنجاز وإعلان ثقة بالمستقبل.

أما المجتمعات التي تعيش داخل دوائر الخوف وعدم اليقين، حيث الحروب والفساد وانكسار الأفق التاريخي، فإن الاحتفال يفقد معناه العميق، لأن الإنسان لا يستطيع الاحتفاء بزمن لا يثق باستمراره. هناك يتحول الزمن إلى دائرة مغلقة تعيد إنتاج الماضي بدل أن تفتح الطريق نحو المستقبل، ويغيب الوعي بأن التاريخ حركة انتقال لا تكرار أبدي.

ومنذ عصور ما قبل التاريخ احتفل الإنسان بالمطر والحصاد وتعاقب الفصول، لأن الاحتفال في جوهره إعلان انتصار رمزي على هشاشة الوجود. فالأحياء هم الذين يحتفلون بحياتهم، حتى حين يبدو أنهم يحتفلون بذكرياتهم أو بموتاهم. وهكذا لم يكن ما شاهدته مجرد مهرجان محلي، بل درسًا ثقافيًا عميقًا: حين يحتفل الناس معًا فهم لا يهربون من الواقع، بل يعيدون صياغته رمزيًا، ويعلنون عبر الموسيقى والضحك والأقنعة أن المجتمع لا يعيش بالعمل وحده، بل بقدرته المستمرة على الفرح أيضًا. فالاحتفال، في نهاية المطاف، ليس هامش الحضارة، بل أحد شروط بقائها ومعنى من معاني إنسانيتها

Het stadscarnaval: beschouwingen over de filosofie van spel en vreugde

Afgelopen zaterdag, 14 februari 2026, kreeg ik voor de tweede keer de gelegenheid om het stadscarnaval bij te wonen. Samen met een dierbare vriend ging ik te voet, zonder te verwachten dat wat ik zou meemaken meer zou zijn dan een voorbijgaand feestelijk spektakel. Al snel bleek het echter een intense culturele ervaring te zijn die diepere vragen opriep over de betekenis van het vieren, de functie van vreugde en de grenzen van de relatie tussen samenleving en vrijheid. Vanaf het eerste moment ging het geluid vooraf aan het beeld: het ritme van trommels en golven van luide muziek bereikten ons resort nog voordat wij het stadscentrum bereikten. Optochten van auto’s en open wagens uit Oldenzaal vervoerden gemaskerde menigten met kleurrijke hoeden en theatrale kostuums, terwijl groepen mensen zich in dichte stromen — letterlijk groep na groep — vanuit het bos naar het feestelijke centrum begaven. Op dat moment besefte ik dat sommige woorden niet uitsluitend binnen de taal begrepen kunnen worden, maar pas werkelijk betekenis krijgen binnen de levende ervaring; betekenis ontstaat niet in het woordenboek, maar in het menselijke samenzijn.

Toen wij het centrum bereikten, leek het alsof de stad tijdelijk uit de alledaagse tijd was gestapt en een andere tijd was binnengetreden. Wegen werden afgesloten, de publieke ruimte werd opnieuw vormgegeven en de kleine stad veranderde in een open collectief toneel. Het individu was niet langer slechts toeschouwer, maar onderdeel van een gezamenlijk sociaal tafereel. De zin die tegen mij werd gezegd — “deze stoel behoort aan het volk” — vatte de geest van het hele gebeuren samen. Het feest was geen voorstelling om alleen te bekijken, maar een symbolische praktijk van gelijkheid binnen de publieke ruimte, waar iedereen op gelijke afstand van de vreugde stond.

Terwijl ik de feestelijke optocht gadesloeg, kwam het begrip van het “carnavaleske”, zoals ontwikkeld door de Russische denker Mikhail Bachtin, in mijn gedachten op. Hij beschouwde het carnaval als een cultureel fenomeen dat verder gaat dan louter feestelijkheid, namelijk als een tijdelijke opschorting van de sociale orde. Tijdens het carnaval vervagen de grenzen tussen het officiële en het populaire, tussen ernst en humor, tussen macht en publiek, en wordt het lachen een vorm van kennis die de eenzijdigheid van het officiële discours doorbreekt. Het carnaval is hier geen chaos, maar een andere vorm van orde — een orde die de samenleving in staat stelt zichzelf buiten haar gebruikelijke beperkingen te zien en zichzelf kritisch te benaderen zonder directe politieke confrontatie. Maskers zijn daarom niet slechts decoratie, maar symbolische instrumenten van bevrijding; zij verbergen de identiteit niet zozeer als wel dat zij de mens de mogelijkheid geven iemand anders te worden en alternatieve bestaansmogelijkheden te ervaren buiten zijn vaste sociale rollen.

De mens is immers, in wezen, een wezen met vele rollen. In het dagelijks leven vervult hij de rollen van zoon of dochter, leerling, student, partner, burger, leraar, werknemer of intellectueel, elk met eigen regels en normen. Het carnaval biedt echter een zeldzaam moment waarin deze rollen tijdelijk worden opgeschort, waardoor het individu zich bevrijdt van sociale hiërarchieën. Het lachen wordt — zoals Bachtin stelt — een tegenwereld tegenover de officiële wereld, waarin de gemeenschap zichzelf viert en symbolen en machtsverhoudingen op een ironische maar diep betekenisvolle wijze herverdeelt.

Het begrijpen van het carnaval blijft echter onvolledig zonder een dieper inzicht in de filosofie van het spel zelf. De Nederlandse filosoof Johan Huizinga stelde dat de menselijke beschaving niet uitsluitend uit arbeid is voortgekomen, maar ook uit spel. Recht, kunst, rituelen en zelfs politiek dragen in hun oorsprong een speelse structuur gebaseerd op symboliek en representatie. Spel is geen tegenpool van ernst, maar een verborgen voorwaarde ervan, omdat het de mens een tijdelijke ontsnapping biedt aan economische en sociale noodzaak en zo psychisch en collectief evenwicht herstelt. Onderzoek binnen de gedragsbiologie en affectieve neurowetenschappen toont bovendien aan dat spel een fundamentele biologische functie is bij zoogdieren, omdat het sociale relaties helpt ontwikkelen, vertrouwen opbouwt en risico’s laat verkennen binnen een veilige ruimte. Vreugde blijkt daarmee geen culturele luxe, maar een existentiële noodzaak.

Vanuit dit perspectief kan lachen worden begrepen als een zachte sociale kracht. In het middeleeuwse Europa, zo laat Bachtin zien, bouwde het lachen een “tegenwereld” tegenover de officiële orde, waarin satire de samenleving in staat stelde macht te bekritiseren zonder directe confrontatie. Het is kritiek via vreugde in plaats van conflict — een subtiel evenwicht tussen orde en bevrijding. Hier sluit ook Friedrich Nietzsche bij aan, die stelde dat het menselijke leven altijd een dionysisch, feestelijk element nodig heeft als tegenwicht voor strikte rationaliteit; een beschaving die haar vermogen tot vieren verliest, verliest geleidelijk haar vitaliteit.

Wat mij in dit carnaval het meest trof, was niet alleen de vreugde, maar het uitgesproken civiele karakter ervan. De optochten vertegenwoordigden geen tribale of sektarische identiteiten, maar sectoren van arbeid, productie en kennis: arbeiders, boeren, leraren, artsen, studenten en sporters. De stad presenteerde zichzelf aan zichzelf, alsof de samenleving haar eigen vermogen tot organisatie en samenwerking vierde. Hier verschijnt het feest als een beschavingsindicator: stabiele samenlevingen kunnen vieren omdat zij in zekere mate controle hebben over hun historische tijd, waardoor het feest een collectieve erkenning van prestaties en een uitdrukking van vertrouwen in de toekomst wordt.

Samenlevingen die daarentegen leven binnen cirkels van angst en onzekerheid — gekenmerkt door oorlog, corruptie en een gebroken historisch perspectief — verliezen de diepere betekenis van het vieren, omdat men niet kan vieren wat men niet als duurzaam ervaart. Tijd verandert daar in een gesloten cirkel die het verleden herhaalt in plaats van een toekomst te openen, en het besef verdwijnt dat geschiedenis een beweging is van verleden naar heden en naar wat nog komt.

Sinds de prehistorie heeft de mens regen, oogst en de wisseling van seizoenen gevierd, omdat vieren in wezen een symbolische overwinning is op de kwetsbaarheid van het bestaan. De levenden zijn degenen die hun leven vieren, zelfs wanneer het lijkt alsof zij hun doden herdenken. Wat ik zag was daarom geen lokaal festival alleen, maar een diep culturele les: wanneer mensen samen vieren, ontsnappen zij niet aan de werkelijkheid, maar herscheppen zij haar symbolisch. Via muziek, lachen en maskers verklaren zij dat een samenleving niet uitsluitend leeft van arbeid, maar ook van haar blijvende vermogen tot vreugde. Het feest is uiteindelijk geen randverschijnsel van de beschaving, maar een van haar bestaansvoorwaarden en een wezenlijke uitdrukking van haar menselijkheid.